miércoles, 24 de septiembre de 2014

LEYENDA DEL MANANTIAL SAGRADRO
EN ESPAÑOL:

El Manantial Sagrado
Un niño llamado Antonio de la comunidad de 20 Cerros, pertenecía al grupo de danzantes dirigido por un vecino suyo. A este curso asistía todos los días al anochecer y la clase sólo duraba dos horas. Cuando aprendió a danzar, ingresó a un grupo de jóvenes que asistían con un maestro de música que enseñaba el solfeo con el fin de formar nuevos elementos de la banda filarmónica. Sus padres querían que él fuera un personaje útil e importante para la comunidad.

Después de un tiempo, sus papás lo enviaron a estudiar a la ciudad. Para ir a este lugar, tenía que caminar por veredas porque en su comunidad no había caminos para que un vehículo se internara. Las primeras veces lo acompañó su padre hasta el pueblo Tortuga de Agua, donde abordaba un carro que lo llevaba a la urbe. Antes de llegar a este poblado se tenía que atravesar un río a través de un puente de madera; pasando al otro lado, había una gran roca y debajo de ella brotaba abundante agua, este sitio era conocido por los mixes: El Manantial Sagrado.

Cuando el jovencito pasó por este lugar por primera vez con su padre, éste le advirtió que jamás se le ocurriera tocar o jugar con este riachuelo. La razón es le dijo: "quien toca o juega con este agua, lo sorprenderá una tormenta con granizos y existe el peligro de que le toque un rayo. Esto sucede porque el venero es del señor Relámpago".

Después de pasar muchas veces por este lugar, para ir a la ciudad o para regresarse a su comunidad, en uno de sus viajes no resistió la tentación y se atrevió a desafiar la advertencia de su padre sobre esta Agua Sagrada. Al acercarse donde brotaba el manantial vio depositadas unas ofrendas de flores, amarres de trocitos de ocote y varitas, veladoras y velas que los lugareños habían colocado en este sitio. Por un momento se detuvo. Al ver que en el cielo no había nube alguna, entonces lo venció la curiosidad, con sus manos tomó el líquido y jugó con él aventándolo hacia arriba.

Luego se retiró del lugar apresuradamente. En media hora ya estaba en la comunidad de Tortuga de Agua. Más tarde abordó un vehículo que lo llevó a la ciudad y al ver que no llovió, pensó que solamente se trataba de un cuento. Un mes después, ya se le había olvidado su travesura.

Pasaron 10 años y durante este tiempo, Antonio ni se acordaba del incidente. Además adquirió las costumbres de la gente de la ciudad. Sin embargo, el destino le aguardaba una sorpresa que nunca olvidaría y lo marcaría para el resto de su vida. Sus amigos organizaron una excursión. El lugar escogido fue una gran montaña, escalar era la meta.

Emocionados, partieron rumbo al cerro que pretendían subir. Cuando estaban en las faldas de esta gran colina, el día estaba completamente despejado, ni una nube había en el cielo. Al atardecer, cuando iban a la mitad del monte se nubló el firmamento. Ascendieron otro poco y repentinamente comenzó a nevar. Uno de los excursionistas de nombre Javier propuso que era mejor que se regresaran. Otro jovencito, Carlos, dijo que era mejor acampar por ese lugar y al día siguiente proseguirían su camino, pero la mayoría quería continuar su ascenso.

Esta última decisión fue acatada por todos los demás excursionistas y cuando dieron unos pasos más, los sorprendió una gran cantidad de rayos y centellas. Uno de ellos cayó fulminado por un relámpago. Otro fue alcanzado por una centella y Antonio únicamente sintió que alguien lo golpeaba. Todavía alcanzó a ver que su cuerpo brillaba con intensidad y luego, todo quedó en la completa oscuridad y más tarde ya no supo más de él.

Un día después, Antonio despertó en un hospital con un intenso dolor en todo el cuerpo; hasta entonces se acordó de las advertencias de su padre sobre El Manantial Sagrado, pero ya era tarde. Los médicos y enfermeras lo atendieron y curaron sus quemaduras. Tardó un año en recuperarse, en este tiempo supo que su compañero al que le tocó un rayo había muerto y otros de sus amigos sufrieron quemaduras leves. Ahí comprendió que la naturaleza era sagrada.


EN MIXE:

Ú'y Nyë
Jäm tu'c bimpu'ts Antuun xiëëb ätyp bäh kiuka'pë Ipx Këxm, jäm i'ty yoymiucky ma ätspëtë'k miugu'c t'mëëd iätyë. Äts tac'pë i'ty nyicsh vin ux ma tu'c vintzën t'abany, jayë mästsc hurë jah i'ty äts taactë. Cu ätsc tja'ty jäh mish n'its nyëcxcomë xu'x neky tni ixpëëckë kiomë jäts jaduúc yoyc xuxpë pitsëmt. Jäh tyeety tyaac tya mutsëkië jäts nicsh vintzën pitsemy.

Cu it nya'sh, n'its tyaac mëëd tyeety piakääxë ixpëcpë mëh ka'p njotm. Cu nëcx baanyën jäm, cubanë nyooyen teky am cum käh ti mëh tuu jäts pu'x yoytyëkët. Tyeety mutuh a'të cu nyëcx tsoontaacky jäts jäm iats keshë Tuc Nëëm ma pu'x ta tëkë jäts yëc nicshë ma jäm mëh ka'p njotm. Cubanë tu'c në tni näsh kepy kiuty këxm; n'it tu'c mëh tza mpaatën ma në miu'tyë, bäh ayuuk ja'y t'cuxëbëdë: Ú'y Nyë.

Cu tu'c yajë tyeety tmëëd na'sh jäm it, ix jäts nyëëmxë kadi ú'y nyë xta ayëëcky. Yëcxón biaanxë: "pën ya't në ta ayëcp, nicsh piaatyë mëh tuh tëts't jäts bitsuc mëëd. Jäh cu Aneäbë yëh Nyë".

Yamë n'it cu mäpsh o'c nyaxnë jäm, nyicsh mëh ka'p njotm jäts vimpitnëmë tyëk am, cuts jäh tka oc mutänänyë jäh madi tyeety iayuuk. Jäts nyicsh ma në miu'ty ix jäts t'ish pë'y, tsin tsecsh mëëd mats iatsumtikyë o'ts yec bac tänyë yiinën. Ix jäh tsapwiin t'ax'ticky ni ti jäm yoots kia ity, n'its jäh ú'y nyë tba'x jë'c ooky.

Ix jäh jätyë chiooncomë; cucm hurë nyä'sh jäts jia'ty jäm Tuc Nëëm. Jäm pu'x ta tëkë madi yec nëcxë mëh ka'p njotm, cuts t'ish kia tuuy, duún vinmaynyë jäts nigó jäh ja'y tyaay kiäpsh. Cu tuc po' nya'sh tëënë biänë tjabtyacoynyë pieöcky.

Na'x jätyë ma'nc jumë't, ni ti Antuun tka oc jup ixnë, juduún jia'yë atnë bixën agáts ja'y it tyëcnäsh. Ti ntunëm cu ayoon binkeny, cubanë ts'jäh piëket cum të tyun tacoy jäts xëmë këxm tjabmiäst it. Ix jäh tsëc miugu'ctë'k biaantë jäts nyats yooyëdët. Jäm nyëcx baantë ma mëh copc, cu'cucm t'aixë jiä'tët.

Jäts choontë xontacp copc t'anëcxëdë. Cu jia'të jäm ma tun choontaaky ni tu'c i'ty yoots kia ity jäm tsapwinm. Cu xëëb jiuptac'në, n'its it vintu'ckexnë. Jabäänë piätë jäts tsuxt kia' axa'y. Jäh mish madi t'xëëb Cavieer o'ts vinbaany vimpitnëdët. Jaduúc mish madi txëëb Carlës jääts o'ts biancomë jäts jäm miaactantët jäts kiu jabóm vimpitëdët, jäh cu nimay o'ts biaantë jiac pät adëëtstët.

Jäh cu nimay jiac nëcx adëëts baantë, jabäänë yoytyë. N'its bitsuc tsontaaky. Tu'c jätyë o'ts kiday. Jaduúc jätyë pië'kë jiäh jäts Antuun duún t'jabë ia'ty ixëm ja'y chiikië. Jääyë tëëcxp it t'ish, n'its kiootsënyë jäts käh o'ts t'oc nijábënyë pun bixëm jia'tyë.

Kiu jabómnëm, o'ts Antuun it tjabë jam tsoytyaac tëkjotm, tum ja'p tam nyicx. Ix jäh t'jaabmiech cu tyeety tya mu käpshë Ú'y Nyë, ti njac tuunëm tënë jiäty. Tsoyë ieepyë mëëd tooshtyë'k madi piu'tëkë ia'tëp jäts yëc tsookë. Tu'c jumë't nya'sh n'itnëm o'ts ia'oyë, jäts tjaabmiech cu miugu'c bitsuc yëc oo'kë jäts nimay o'ts nyitoy batskëxtë. N'itnëm tcu'c jabë ia'ty jäts vintzëëkë tsecky naxwiin.
CUENTO DEL CAMALEÓN CORNUDO
EN ESPAÑOL:
Camaleón cornudo
Salí un día a buscar mis animalitos en el Cerro Tosido. Cuando llegué a la cima, decidí descansar, porque el sol ya se había puesto. Entonces tomé de las piedras de por ahí y las usé para apoyar mi cabeza. Como no llevaba petate, me acosté en la hierba.
El cielo se oscureció y empecé a contar las estrellas del atardecer. Entonces, una víbora ponzoñosa se me acercó arrastrándose y lengüeteando la tierra. Tuve miedo y me dije: ¡Qué feo es este lugar!
Entonces vi la víbora mientras se preparaba a morderme, y cuando se lanzó, un camaleón se apareció y la mordió. El camaleón se tragó a la víbora entera y quedó bien gordo. Como estaba muy lleno, se acostó cerca de mí y cerró los ojos.
Cuando el sol me despertó en la mañana, alcé mi cabeza de las piedras y vi al camaleón durmiendo en el mismo lugar. Tomé al camaleón en mis manos, y como fue muy bueno conmigo, empecé a acariciarlo. Iba yo bajando, bajando del cerro y seguía acariciando al animal mientras me dirigía a mi casa. Cuando llegué a la casa, le dije a mi esposa: ¡Mira lo que te traje!
Cuando quité la mano, mi esposa nomás vio una piedra gorda, plana y suavecita. Ella tomó la piedra azul y empezó a sobarla también. Le conté a mi esposa cómo me salvó la vida el camaleón gordo, y ella se encariñó con la piedra.
Desde ese entonces, mi esposa acaricia a la piedra seguido y hace las mejores tortillas del pueblo. ¿Su secreto? Antes de hacer tortillas, siempre acaricia al camaleón muerto y piensa en cómo salvó a su marido de la víbora.

EN MIXTECO:
Xikivi xi kóo
Ni sain iin kivi ndé dini Yuku Nu-Kaí nanduki simbeexí. Donaní sai nde dini yuku ma ni nandukí yuu kui’í dínií, te ni sa kundu’í.
Na ní kuñaa ni kesa’í nakundia’vi sitnúu ansivi. Te ni tnatuu iin koo daná tava kani-si yaá-sí. Ni yu’í sastnu’í inde’i-si, te ni nakani ini:
¡Ya’a ka kini iá dini yuku-yo!
Te índé’í ansa kueeyaa kuyatni-si. Na kua’an-si ndava-si tnínuu-si-yúu ni nde kunu iinn xikivi, te ni koko nii-si kóo ma, te ni nandee tixi-si.
Te ni sa kunduu-sí diin, te ni nakuani nuu-sí, te ni kidi-si.  Donaní nsikui’nu ini, kidi ii-sí indu’u-si yatni diin. Ni tnii-si xi ndui nda’í, te ni kaninda’í yata-si. Ná ní nui ika yuku ma ini ndiai-si. Na ni nasai ve’i ni kachi xi ñaa di’í:
¡Kunde’e ña ni’in-yo!
Te naní dakuxioi nda’í ña’a ve’i ni xini-ñá, iin yuu ndiaa, ka’nú ní cha’ma. Mii-ñá ní tnii-ña yuu nchii ma te nsi’a mani ni tnii-ña yuu ma.
Ni nakani xi-ñá ni dakákú xikivi ma yúu. Kuaa sástnuu ni kuu ini ñá sa’a xikivi yuu ma.
Dende kivi yukán nsi’a mani tiaa-ña dita xixi-nsi, te inuumiña yuu ma nsinuu inia xikivi ní dakaku-si ii-ñá.

LEYENDA EN INGLES

Legend of the damn mirror


For centuries attributed the feature mirrors beyond just reflect things, it is said that these are doors to another world or are able to trap spirits inside, and do not forget to mention the supposed curse of seven-year contracts to breaking one of them. 

We also know of stories told from a parallel world subsisting on the other side of the mirror, where people are just evil spirits waiting for the right moment to cross into our flat there and take our place. 

Thus was born the legend of terror which stars two young children, a pair of brothers who along with his father, performing the work of moving into your new home. While they were here and there, putting things where his mother said, repeatedly passed up the ladder, and adorned with hundreds of mirrors that their mother collected. 

mirror fucking legend 
One of the children, he realized that the mirrors vibrated, but the other insisted it was because of his heavy steps to run up the steps and continued their tasks. But at night, when all was silent, the child felt quite uncomfortable rumbling sound in his ears. 
leyenda espejo maldito
She went to the stairs, where the mirrors were worried before him, peeling off the wall, landing on top of him, they all came out pale hands, sharp claws that held tightly to the child, to bring it to the glass and pass it to traces of them. 

They were just a few seconds which was enough to take out one of the creatures soul of the small body, taking the other side of the mirror, to come from the dark world to fill that empty container, and impersonate him. 

The rest of the mirrors back to his place, recognizing his defeat, but those terrible eyes on the other side, full of resentment and envy were apparent. Since that day, the attitude of the small was just destined to do evil in one form or another, until finally with his family, throwing them down the stairs. 

The house is still there, standing, looking very nice, but there is no way anyone occupying it for over a day, as this horrible demon disguised as a boy appears to kill their inhabitants. Have tried to bless the building exorcise unsuccessfully even be mirror because there is an old witch said it was linked to the spectrum, but it has proved impossible as it seems fastened to the wall by a strange force. 

The cursed mirror wants to stay there, until generations forget what happened, so that the devil can torment the new tenants, which eventually arrived ...

LEYENDAS EN ESPAÑOL

la leyenda del espejo maldito